Circulariteit is geen trend meer

De interieur- en bouwsector staat voor een fundamentele verandering. Waar duurzaamheid jarenlang werd gezien als een ambitie of onderscheidende factor, wordt het steeds vaker een randvoorwaarde. Opdrachtgevers vragen om inzicht in de herkomst en milieu-impact van materialen, regelgeving beweegt richting meer transparantie en grondstoffen staan steeds nadrukkelijker onder druk. De vraag is daardoor niet langer óf de sector verandert, maar hoe we die verandering in de praktijk vormgeven.

Jarenlang was de norm relatief eenvoudig: wanneer een interieur niet meer voldeed, werd het vervangen. Bestaande meubels, materialen en afwerkingen maakten plaats voor nieuwe producten. Inmiddels weten we dat juist daar een groot deel van de opgave ligt. Een product kan esthetisch verouderd zijn, terwijl het technisch nog jarenlang mee kan. Een kast kan zijn oorspronkelijke functie verliezen, terwijl de materialen waaruit hij bestaat nog steeds waarde vertegenwoordigen. Wie circulair wil werken, moet daarom anders leren kijken: niet alleen naar wat hebben, maar eerst naar wat er al is.

'De circulaire economie draait niet om minder kwaliteit, maar om slimmer omgaan met grondstoffen', zegt directeur Karst Wouda. 'Circulariteit is geen trend die weer verdwijnt. Het wordt een vast onderdeel van hoe we ontwerpen, bouwen en inrichten.'

Circulariteit wordt nog regelmatig gekoppeld aan recycling of de keuze voor een materiaal met een duurzaam label. Maar daarmee begint de discussie eigenlijk te laat. De R-ladder maakt dat goed zichtbaar. Recycling staat relatief laag op deze ladder. Strategieën als Refuse, Reduce, Re-use en Refurbish staan hoger, omdat daarmee meer van de oorspronkelijke waarde van een product of materiaal behouden kan blijven. De eerste vraag zou daarom niet moeten zijn: welk duurzaam materiaal gaan we toepassen? Maar: moeten we überhaupt iets nieuws produceren?

Dat verandert de manier waarop een interieurproject begint. Voordat een nieuw ontwerp wordt gemaakt, kan eerst worden geïnventariseerd wat aanwezig is. Welke meubels kunnen één op één opnieuw worden gebruikt? Welke onderdelen kunnen worden opgeknapt? Welke materialen kunnen een andere functie krijgen? En pas wanneer hergebruik niet mogelijk of verantwoord is, komt de keuze voor nieuwe materialen in beeld.

Van hergebruik naar aantoonbare impact

Tegelijkertijd is de R-ladder geen simpele rekensom waarbij hoger automatisch beter betekent. De daadwerkelijke milieu-impact hangt af van de toepassing en de volledige levenscyclus. Een materiaal over grote afstand vervoeren om het opnieuw te gebruiken kan bijvoorbeeld andere gevolgen hebben dan lokaal een nieuw alternatief produceren. Circulaire keuzes moeten daarom niet alleen goed klinken, maar ook aantoonbaar onderbouwd kunnen worden. Daarvoor wordt betrouwbare informatie over materialen, herkomst en milieu-impact steeds belangrijker.

Transparantie wordt daarmee een belangrijke ontwikkeling binnen de sector. Weten dat een materiaal ‘duurzaam’ is, is niet langer voldoende. We moeten weten waar het vandaan komt, waaruit het bestaat, hoe het is geproduceerd, hoe lang het meegaat en wat ermee kan gebeuren wanneer de huidige functie eindigt.

Materiaalpaspoorten spelen daarin een steeds belangrijkere rol. Zo'n paspoort legt onder andere vast welke materialen in een meubel of interieur zijn toegepast, in welke hoeveelheden en hoe onderdelen met elkaar verbonden zijn. Daarmee ontstaat als het ware een ingrediëntenlijst van het interieur. Dat klinkt administratief, maar deze informatie kan uiteindelijk bepalen of circulariteit over tien of twintig jaardaadwerkelijk mogelijk is. Een toekomstig projectteam kan immers alleen gericht materialen hergebruiken wanneer bekend is wat er aanwezig is en hoe het uit elkaar gehaald kan worden.

Een materiaalpaspoort vertelt echter niet automatisch hoe duurzaam een product is. Daarvoor zijn andere instrumenten nodig. Een Environmental Product Declaration (EPD) geeft bijvoorbeeld op basis van een levenscyclusanalyse inzicht in de milieu-impact van een product, van grondstofwinning en productie tot gebruik en verwerking aan het einde van de levensduur.

'De volgende stap is dat we niet alleen zeggen dát een oplossing duurzamer is, maar ook kunnen uitleggen waarom', zegt Ward Huting, verantwoordelijk voor duurzaamheid en innovatie binnen Zwartwoud. 'Waar vroeger vooral naar prijs, functionaliteit en uitstraling werd gekeken, willen opdrachtgevers steeds vaker weten welke impact achter een materiaal of product schuilgaat. Daarvoor heb je betrouwbare informatie nodig.'

Juist de combinatie van verschillende soorten data wordt belangrijk. Een materiaalpaspoort vertelt wat er in een product zit en wat daarmee in de toekomst mogelijk is. Een EPD of LCA geeft inzicht in de milieubelasting. Samen zorgen ze ervoor dat keuzes niet alleen vanuit ambitie, maar steeds meer vanuit meetbare informatie kunnen worden gemaakt. Daarmee verandert ook de betekenis van een interieur: een tafel, wand of kast is niet alleen een eindproduct, maar kan worden gezien als een tijdelijke samenstelling van grondstoffen en componenten die later opnieuw beschikbaar kunnen komen.

Ontwerpen voor wat hierna komt

Die informatie heeft pas echt waarde wanneer er bij het ontwerp al rekening wordt gehouden met een volgende levenscyclus. Een meubel dat volledig verlijmd is, kan op papier uit waardevolle materialen bestaan, terwijl die materialen aan het einde van de levensduur nauwelijks van elkaar te scheiden zijn. Daarom worden principes als demontabel en modulair ontwerpen steeds belangrijker. Schroef- en klikverbindingen kunnen bijvoorbeeld verlijming vervangen, onderdelen kunnen afzonderlijk vervangbaar worden gemaakt en producten kunnen zo worden ontworpen dat ze zich later aan een andere functie aanpassen. De beslissingen die vandaag op de tekentafel worden genomen, bepalen daarmee voor een belangrijk deel welke mogelijkheden een product over tien of twintig jaar nog heeft.

Dat vraagt ook om een andere samenwerking in de keten. De architect kan een circulaire ambitie formuleren, maar heeft informatie van producenten en leveranciers nodig om materiaalkeuzes te onderbouwen. De producent kan demontabel ontwerpen, maar moet weten hoe een opdrachtgever een ruimte in de toekomst wil gebruiken. En een materiaalpaspoort heeft weinig waarde wanneer informatie gedurende het proces niet goed wordt vastgelegd of later verloren gaat. Circulariteit is daarmee niet de verantwoordelijkheid van één discipline, maar een gezamenlijke opgave.

De komende jaren verwachten we dat de grens tussen ontwerpen, produceren, beheren en opnieuw gebruiken steeds verder vervaagt. Informatie over materialen zal gedurende de levensduur beschikbaar moeten blijven en ontwerpkeuzes zullen steeds vaker worden beoordeeld op wat ze betekenen voor een volgende gebruiksfase. Voor de interieurbouw betekent dat een belangrijke verschuiving. We worden niet alleen verantwoordelijk voor wat we vandaag opleveren, maar moeten steeds meer nadenken over wat er daarna mee kan gebeuren.

Daarom ziet Zwartwoud kennisdeling als een belangrijk onderdeel van de circulaire transitie. Niet omdat één organisatie alle antwoorden heeft, maar juist omdat de benodigde kennis verspreid zit over de hele keten: bij opdrachtgevers, architecten, producenten, leveranciers, onderwijsinstellingen en overheden. Veel van de technieken die nodig zijn om circulair te werken bestaan namelijk al. We kunnen materialen inventariseren, meubels refurbishen, producten demontabel ontwerpen, milieu-impact berekenen en materiaalinformatie vastleggen. De uitdaging voor de komende jaren is om die losse onderdelen steeds meer als één systeem te benaderen.

Circulariteit gaat uiteindelijk niet over het vinden van één perfect materiaal of één technische innovatie die alle problemen oplost. Het vraagt om een fundamenteel andere manier van kijken naar waarde. Niet alleen de vraag wat het kost om iets nieuws te maken staat centraal, maar ook welke waarde er al aanwezig is, hoe lang we die kunnen behouden en wat we vandaag moeten doen om ervoor te zorgen dat die waarde morgen opnieuw gebruikt kan worden.

Daar ligt wat ons betreft de toekomst van interieurbouw.